Licht en plicht is volgens schrijver Gert de Graaf een historisch verhaal dat vooral op sfeer drijft. Wij van Pardon, niet geheel onbekend met het werk van Thomas Mann, krijgen het gevoel even om de hoek te kijken, net buiten het verhaal van de Buddenbrooks. Zien we daar ook een naam uit De Toverberg? Emden, Lübeck en Hamburg zijn ons niet onbekend. Het verhaal roept mooie herinneringen op.
Gert de Graaf (1963) is wetenschappelijk medewerker bij de Stichting Downsyndroom en beeldend kunstenaar. Hij schrijft gedichten en korte verhalen.
Licht en plicht
Kopjes
Isis kent haar plaats. Bij de voorste mast. De Doorloop glijdt door het water. Er staat een straffe wind schuin achter. Isis is onrustig. Ze is voortdurend zichzelf aan het likken. “Kijk, het gaat straks spoken,” zegt Nonkel, de kapitein. Want een scheepskat die onrustig is, dat betekent dat de wind zal aantrekken.
Simon, Nonkels knecht, gelooft daar niet zo in, maar dat zal hij niet hardop zeggen. Hij kent zijn plaats.
De kleur van de lucht verandert. Een grijs grijs. Het is niet meer te zien waar de horizon is. Water en lucht versmelten. De touwen maken licht fluitende geluiden. Zoemers, noemt Simon ze. De zeilen staan niet meer mooi strak, ze vallen slap om dan weer met een ruk te bollen. Het dreigt. Isis loopt kopjes gevend rond de benen van Nonkel. Er verschijnen meer schuimkopjes op het water. Simon herkent het. Rommelige koppen. Misschien heeft die kat met haar wonderlijke heidense naam het dan toch aangevoeld, denkt hij.
Nonkel diept zijn zakhorloge op uit zijn vest. Het is pas middaguur, ziet hij. Het water ziet donker en de lucht voelt zwaar. Nonkel besluit de koers te verleggen richting de monding van de Eems. Bij Emden kunnen ze een beschutte ankerplaats vinden. Het betekent kostbaar oponthoud, maar het moet.
De schoener ligt goed vast, het havengeld betaald. Nonkel gaat naar de wal, zaken regelen, zegt hij. Simon past op het schip. Straks misschien nog even naar de havenkroeg, denkt hij. Schnaps!
Nonkel loopt naar het kantoor van de Reichspost. Hij dicteert: STORM STOP EMDEN STOP VERTRAAGD STOP.
Boodschappen
Om 8 uur ’s ochtends wordt er aangebeld. Het is een beambte van het telegraafkantoor. Gisteren heeft Nonkel, haar echtgenoot, een bericht verstuurd. De beambte vraagt Fietje te tekenen voor ontvangst.
Fietje besluit meteen naar het kantoor van bankier Decker te gaan. Ze doet haar mantel aan en zet een hoedje op. De paardentram brengt haar van haar huis vlak bij de haven naar het dure centrum van Rotterdam. Decker & Zonen staat groot op de gevel. Links en rechts van de ruime deur zijn beeldhouwwerken aangebracht van klassieke helden. Fietje wordt aangediend.
De bankier zit achter zijn grote bureau bij de hoge ramen. Hij rookt een sigaar. Op de muren achter hem hangen schilderijen in bruine en oranje tinten. Hollandse meesters, zoals meneer Decker haar ooit vertelde.
“Dag mevrouw Rijnders, u heeft een boodschap voor mij.”
“Door het weer zal de levering aan uw dochter in Hamburg mogelijk een paar dagen vertraging oplopen. We hopen dat u dat niet ontrieft.”
“Goed dat u mij meteen op de hoogte brengt. Mijn dochter Eloise zal daar begrip voor hebben. Ik heb er alle vertrouwen in dat de lading veilig wordt afgeleverd.”
“Dank u voor het begrip en vertrouwen, meneer Decker.”
“Het is al goed. De bediende zal u uitlaten.”
Fietje loopt naar het telegraafkantoor. Ze geeft enkele korte berichten op voor Hamburg.
Kinderkopjes
“Ik heb rond gevraagd of er nog wat lading is die we mee kunnen nemen naar Hamburg. Het is niet gelukt,” zegt Nonkel. “Ga jij maar even naar de havenkroeg.”
De wind loeit rond het schip. Het bonkt tegen de kade. Schnaps, lekker tegen de kou, denkt Simon. In de duisternis is de grond niet goed te zien. Hij loopt voorzichtig over de onregelmatige kinderkopjes.
In de kroeg is het druk. De Korn smaakt Simon goed. Een man met een grijze jas en pet spreekt hem aan. In het Hollands. Hij stelt zich voor als Berend. Hij komt van de overkant, uit Delfzijl. “De Korn hier is heel goed. Ze doen er kruiden in. Het smaakt naar zomer,” zegt-ie. Simon knikt. “Het is mooie handel. Zeg je schipper maar dat ik een aardige partij heb. In de steeg hierachter op nummer 12.”
Aan boord. Nonkel haalt zijn schouders op. “Daar hebben we geen tijd voor. We vertrekken morgen vroeg. De wind neemt af.” Simon hoort het ook. Het bonken wordt minder, het fluiten zachter.
Die ochtend. Er staat alleen nog een aflandige bries, ideaal om uit te varen. “Waar is Isis?” zegt Nonkel. Simon weet het niet. “Ik heb haar zonet nog aan wal zien gaan” “Een kat aan boord brengt geluk – en deze is speciaal”, mompelt Nonkel. “Ze heeft tot 12 uur de tijd om terug te komen. Dan kan ik nu toch even naar die steeg, nummer 12, zei je.”
“Twaalf kistjes Korn,” zegt Nonkel. “Een gros, tegen een mooie prijs. We kunnen het verkopen in Hamburg en Danzig. Het is ook goed om relaties warm te houden.” Simon glimlacht.
Ze varen uit. Zonder kat. Met de wind in de rug door de Eemsmonding.
De wind neemt af. Er komt mist opzetten. Het zonlicht wordt diffuus. De oever is niet meer te zien. “We gaan voor anker”, besluit Nonkel. “Hoor je dat?” zegt Simon. Het geluid van een motor zingt over het water. Een andere schoener passeert De Doorloop. “Met zo’n hulpmotor heb je geen last van te weinigwind.” “Een echte zeeman heeft dat niet nodig,” vindt Nonkel. Simon zwijgt.
“Breek maar een kistje aan. Een kistje is voor ons.”
Simon gaat onderdeks om een kruikje te halen.
“Schipper, moet je nou eens kijken”, klinkt zijn stem.
In het ruim achter een kist met Delfts Blauw ligt Isis. Twee kleine kopjes bewegen tegen haar aan.
“Nieuw leven. Dat brengt pas echt geluk,” zegt Nonkel.
Kijken
Hamburg. Hier vertrekken de enorme schepen naar de Nieuwe Wereld. Aan een kade wat meer achteraf is een kleine schoener aangemeerd. Voor even zijn de dagen op zee voorbij. Het lossen en laden kan beginnen.
Er klinken voetstappen. Een elegant geklede dame nadert De Doorloop. Klik, klak, klik, klak op de kinderkopjes.
“Mejuffrouw Decker, ik had u hier niet verwacht.”
“Het is mevrouw Castorp, schipper. Ik ben deze maand getrouwd met Hans.”
“Excuses. Dat had ik me niet gerealiseerd. Mag ik u hartelijk feliciteren met uw huwelijk.”
“Dat mag, Nonkel. Maar ik sta erop dat je me aanspreekt met Eloise. We kennen elkaar al zo lang.”
“Dat zal ik doen, mevrouw Eloise.” Nonkel tikt onrustig met zijn vingers op de reling, ziet Simon. Wat moet zo’n dame hier ook?
“Ik wilde erbij zijn als de schilderijen worden uitgeladen.”
“Ze staan nog veilig in het ruim. Ze zijn goed verpakt in kisten.”
“Ik wil toch even kijken.”
“Simon, laat mevrouw Eloise de kisten zien.”
Even later. “Nonkel,” lacht Eloise, “Isis en haar katjes gaan met mij mee.”
“De kat is van u,” zegt Nonkel. “Ze was eigenlijk al van u toen u haar haar naam gaf.”
Een kar met twee paarden wacht op de kade. Simon en Nonkel dragen kisten uit het ruim en zetten ze in de wagen: Delfts blauw, een commode, een kinderwieg, een mahoniehouten kast, kisten met schilderijen en een kistje Korn voor meneer Castorp.
“Nonkel, ik verwacht dat je straks langskomt. Het is zo prettig om weer eens Hollands te kunnen praten met iemand. Ik wil je ook de schilderijen laten zien.”
“Ik kijk graag naar de zee, de lucht en de silhouetten van dorpen op de wal, maar ik weet niets van schilderkunst, mevrouwEloise.”
“Juist daarom,” zegt Eloise.
De woning van de familie Castorp ligt aan een allee met hoge bomen. Een koets heeft hem opgehaald. Nonkel heeft zijn zondagse kleren aan. De koffie wordt ingeschonken uit een zilveren kannetje.
Zee
“Zijn dit de schilderijen?” vraagt Nonkel.
“Ja, deze ook. Maar deze komen van mijn vader. Hollandse meesters.”
“Mooi. Je kunt het trosje druiven haast van het doek pakken, zo echt.”
“Ja, daar waren ze goed in. Ze zijn heel geschikt voor het kantoor van Hans. Maar kom, ik wil je iets anders laten zien.”
Eloise wenkt hem mee te lopen. Ze komen in een kleine kamer met een bureau. “Mijn schrijfkamer,” zegt Eloise. Ze wijst naar een schilderij. “Wat vind je ervan?”
Nonkel kijkt. Hij is stil. Hij kijkt en kijkt. “Mevrouw Eloise, het is net of ik op zee ben. De wind valt weg. Zonlicht gefilterd door mist. Water en lucht worden één. Een stoomschip doemt op. Hetis niet massief, het lijkt wel vloeibaar. Zo is het soms. Daarom houd ik van de zee.”
“En daarom wilde ik je Turner laten zien,” zegt Eloise. “Ik wist dat je het zou begrijpen. Kom.” Nonkel volgt haar.
Een jongen van een jaar of zes komt de gang in. “Joachim“, zegt Eloise en ze wijst naar Nonkel, “das ist der Schiffer, der Isis unddie Kätzchen den ganzen Weg aus Rotterdam gebracht hat.“Joachim steekt Nonkel zijn hand toe en zegt: “Oh, vielen Dank, Herr Schiffer. Die Kätzchen sind so süß.”
“Gern geschehen, junger Mann.”
“Joachim is heel blij met de katjes,” vertrouwt Eloise Nonkel toe. “Zijn moeder is twee jaar geleden overleden in een sanatorium in Davos.”
“Mevrouw,” zegt Nonkel zacht. Hij aarzelt even, zegt dan niets meer.
Nonkel herkent het Rotterdamse wiegje in het kleine kamertje. Eloise maakt een uitnodigend gebaar richting een schilderij aan de muur. “Ach, het Hollandse strand,” zegt Nonkel. “Kinderen met blote voeten in het water. Spelend met een scheepje. Het zonlicht op de toppen van de golven, op de wolken, op gezichten, op kleren, overal. Zo heb ik zelf gespeeld.” Nonkel kijkt weg van het schilderij. Hij mompelt: “Kinderen, het is er nooit van gekomen.”
“Ach Nonkel, ik wilde je geen verdriet doen.”
“Je doet mij geen verdriet, Eloise. Het is het leven zelf. Het gaat zoals het gaat.” Hij kijkt naar het wiegje. “Moge het vriendelijk voor u zijn.”
IJzer
Scheepskat Karel ligt bij de voorste mast.
“Hoe was het bij de hoge heren?” vraagt Simon.
“Anders,” zegt Nonkel, “maar misschien toch hetzelfde.”
Simon kijkt hem niet begrijpend aan.
“Ik moet er nog over nadenken.”
Er wordt nieuwe lading aan boord gebracht: naaimachines, kleine scheepsmotoren, klein gereedschap voor Danzig. Nonkelziet het. De wereld wordt van ijzer.
Het is druk in de haven van Danzig. Overal klinken motoren van schepen, zaagmachines bij de zagerijen, boormachines op de werven. Ze laveren de haven binnen. “Wat varen de boten met hulpmotor gemakkelijk naar binnen,” zegt Simon. Nonkel zegt niets.
Het schip wordt gelost, drie dagen later dan afgesproken. Op Fietje kun je rekenen, denkt Nonkel. De klanten zijn op tijd gewaarschuwd; ze zijn tevreden. De kou is uit de lucht. Nonkel deelt nog een paar kistjes Korn uit. Dat helpt ook. De baas van het naaiatelier komt later terug en koopt de overgebleven kistjes met een mooie marge. “Die Korn was een goede tip, Simon,” zegt Nonkel.
Timmerhout uit het Baltische gebied is het beste timmerhout, weet Nonkel. Er is grote vraag naar. Rotterdam groeit. Overal wordt gebouwd. Fietje heeft de contracten goed geregeld. Het ruim wordt volgestouwd. Als een grote zware vogel zeilen ze terug naar hun thuishaven.
Tijd
Het is besproken. Fietje is het met hem eens. Nonkels varen is voorbij. Het is Simons tijd. Hij is er klaar voor. Maar het schip nog niet.
De Doorloop ligt op de wal tijdens de winterstop. Het gebruikelijke onderhoud is gedaan. De wereld staat stil.
Fietje gaat naar bankier Decker voor een lening. De bankier aarzelt. Het is veel geld. Dichte mist hangt in de stad en in de dokken.
Simon verlooft zich met Anne. Nonkel en Fietje zien kinderen voor zich. Ze zeggen het niet, maar ze weten het van elkaar.
Nonkel en Fietje worden ontboden door bankier Decker. Ze zitten in de kamer met de Hollandse meesters. “Ik wil een toast uitbrengen,” zegt bankier Decker. Drie kleine glaasjes oude klare zijn geserveerd. “We hebben iets te vieren. Ik word tot mijn grote vreugde grootvader.” Ze toasten op het nieuwe leven.
“Dan wat betreft de lening.” De bankier schraapt zijn keel. “Ik begrijp jullie situatie en wensen. Een bedrijf moet mee met de tijd. Dat vraagt investeringen. Een bankier weegt kansen en risico’s.”
Nonkel houdt zijn blik op de Hollandse meesters gericht.
Fietje schuift onrustig met haar stoel.
“We kennen elkaar al heel lang,” vervolgt hij. “Mijn vader deed al zaken met Nonkels vader. Dat schept een band. Maar herinneringen alleen zijn geen grond voor een lening.”
Hij zwijgt even.
“Eloise schrijft dat sinds Isis en de katjes in huis zijn gekomen het geluk hen toelacht. Een nieuwe tijd, een nieuwe generatie. Ik ken Simon. Hij zal een betrouwbare schipper zijn.”
De bankier vouwt zijn handen.
“Met jullie aan wal als mede-eigenaars acht ik het verantwoord. Bouw de hulpmotor in. Ik verstrek jullie een lening terug te betalen in termijnen over tien jaar.”
Hij kijkt naar Fietje en Nonkel.
“Omwille van oude banden, ter ere van mijn kleinkind en als belofte voor de toekomst: renteloos.”
Een schoener verlaat de haven. Een jonge schipper stuurt. De hulpmotor snort. Bij de voorste mast ligt de scheepskat.
Op een bankje zit een oude zeeman. Hij schetst. De haven, de schoener, de meeuwen, het water, de lucht, het ongrijpbare licht.
