Een land vol schrijvers. Stijl is niet altijd onderscheidend. Inwisselbaar zelfs. Je leest de een maar denkt de ander te lezen. Wie al te veel naar eigenheid zoekt laat verhalen liggen. Vandaag een verhaal. Rotterdam, jaren zestig. Wij wensen er u veel genoegen mee.
Adrianus Verhoef is de auteur van de humoristische misdaadroman “De heer Oscar Hilarius”. Het eerste hoofdstuk van dit boek is beschikbaar op avliteraryprojects.com.
Het Rotterdamse najaar van 1960 toonde zich van zijn meest onvervalste kant. Een gure motregen joeg horizontaal over het Stadhuisplein en veranderde de gloednieuwe wederopbouwarchitectuur in een glanzend, grijs decor.
“Als het hier altijd zo overvloedig regent, Oscar,” hoorde ik achter me, “begrijp ik eindelijk waarom de mensen in dit land zo stijf in hun fatsoen zitten.”
Ik keek om en zag hoe Antonella Antonini haar bontkraag tot onder haar kin dichttrok. Haar hazelnootbruine ogen spraken van een diepe minachting voor de gure herfstwind. Ze hield de arm van mijn oom vast, die pontificaal bleef staan voor de reusachtige glazen pui op de hoek van de Lijnbaan.
“Kijk eens aan, mia cara,” reageerde hij onmiddellijk, terwijl hij zijn paraplu zo kantelde dat de druppels precies in de nek van zijn achteropkomende metgezel notaris Van Duinen vielen. “Het promenade-restaurant Ruteck’s. Hét toonbeeld van het nieuwe, herrijzende Rotterdam. Geen stoffige, pluche salons meer, maar licht, lucht en functionaliteit!”
Notaris Van Duinen deed een kregelige stap opzij om de waterstroom te ontwijken en klapte zijn eigen paraplu met mathematische precisie in. “De ziel van de vooruitgang, beste Antonella,” mengde hij zich eronder, “bevindt zich in de doelmatigheid. Travertin muurwerk, strakke teakhouten puien en horizontale vensters. Geen overbodige franjes die de blik afleiden van de consumptie.”
Antonella legde haar hoofd schuin en bekeek de constructie van architect Cornelis Elffers. Haar wenkbrauwen kropen langzaam naar elkaar toe. “Oscar… het is een glazen kist. Het lijkt wel een aquarium voor mensen. Waar is de bezieling?”
Mijn oom loodste haar snel door de monumentale glazen draaideur naar binnen, terwijl ik als persoonlijk assistent de achterhoede sloot.
Binnen werd de strakke buitenkant direct gecompenseerd door een enorme drukte. Ruteck’s was een gigantisch etablissement. Brede trappen leidden naar verschillende niveaus en entresols, waar serveersters in zwart-witte uniformen met volgeladen dienbladen balanceerden. Er hing een zachte nevel van versgemalen koffie, vermengd met de geur van warme pasteitjes. Op de achtergrond speelde een ensemble op het podium lichte amusementsmuziek, die de zaal vulde met een burgerlijk geroezemoes.
Terwijl we tussen de tafels door dwaalden, hield Antonella plotseling in. Haar blik was gevangen door een elegante verschijning bij de tearoom. Het was de bekende Italiaanse zangeres Caterina, die destijds voor een reeks gastoptredens in de Rotterdamse horeca verbleef.
“Santa Maria… Caterina?”
De zangeres keek om, herkende de onderzoeksjournaliste en spreidde haar armen. “Antonella! Che ci fai qui in questo paese freddo?” (Wat doe jij hier in dit koude land?)
Er volgde een begroeting die de gereserveerdheid van de omliggende tafeltjes subiet deed verstommen. Handgebaren vlogen door de lucht en er werd in een moordend tempo Italiaans gesproken. Mijn oom keek minzaam toe, terwijl ik genoot van de opschudding. Van Duinen bekeek zijn horloge alsof deze uiting van mediterrane levensvreugde een inbreuk maakte op de openbare orde.
Nadat de zangeres zich excuseerde voor haar soundcheck, namen we plaats aan een tafel bij het raam. Een serveerster drentelde naderbij en overhandigde de menukaarten. Van Duinen dicteerde onmiddellijk zijn wensen aan het meisje: “Voor mij een zwarte koffie en een broodje tartaar. En geen tierelantijnen.”
“Doe mij maar een huzarensalade en een glas gazeuse, mijn kind,” zei mijn oom.
Zodra de serveerster wegliep, boog Antonella zich over de tafel. Haar zojuist nog zo luidruchtige vrolijkheid was verdwenen; haar vingers klemden zich wit om het linnen servet. “Oscar,” fluisterde ze, terwijl ze schichtig naar de passerende gasten keek. “Caterina weet dat ik in Rotterdam ben. Ze vroeg me waarom ik Sicilië zo halsoverkop heb verlaten.”
Mijn oom trok zijn wenkbrauwen op. “Zij is een artieste, mia cara. De geruchten reizen sneller dan de postboot uit Palermo.”
“Je begrijpt het niet,” drong Antonella aan, haar stem nauwelijks hoorbaar boven de pianomuziek. “Niemand buiten de redactie van L’Ora wist van mijn vlucht. In Palermo zingt Caterina in de clubs waar de heren van de Cosa Nostra vooraan zitten. Als zij met hen praat… als zij mijn naam laat vallen tegen de verkeerde mensen, ben ik hier ook niet veilig.”
Mijn oom legde zijn hand kalmerend op de hare. “In deze glazen kist kijkt iedereen naar elkaar, Antonella, maar niemand kijkt naar Sicilië. Je bent hier met mij, een Hazelaar en een notaris. Veiliger bestaat niet.”
Van Duinen, die de menukaart met een strakke vouw precies dubbel vouwde om hem recht voor zijn bestek neer te leggen, keek op. “Als het om een juridisch asielvraagstuk gaat, juffrouw Antonini, kan ik u geruststellen. De Nederlandse vreemdelingenwetgeving is strikt, doch rechtvaardig.”
Antonella slaakte een diepe zucht en wierp een blik op de kaart. “Broodje kroket? Uitsmijter? Oscar, waar is de verse pasta? Waar is de geur van knoflook en olijfolie? Dit is… koude, functionele voeding. Alsof men hier ook de angst probeert weg te reguleren.”
“Het is de triomf van de standaardisatie,” doceerde Van Duinen onbewogen. “In Nederland houden we van helderheid. Een afspraak is een afspraak, en een broodje is een broodje. De wetten van de logistiek bepalen de keuken. Geen urenlang gesudder, maar een snelle doorloop ten behoeve van de efficiëntie.”
“Efficiëntie?” Antonella’s stem steeg weer een octaaf. “Koken is een daad van liefde, signor Notaio! Geen lopendebandwerk voor fabrieksarbeiders!”
Mijn oom greep in, vastbesloten de opkomende spanning te breken. “Maarten, je praat alsof je de menukaart persoonlijk hebt gecodificeerd in het Burgerlijk Wetboek. Kom, Antonella, laat mij je het absolute hoogtepunt van de Hollandse gastronomische innovatie tonen. Een fenomeen dat nergens ter wereld zo is geperfectioneerd als hier.”
Hij stond op, bood haar zijn arm aan en wenkte ons om te volgen. Mijn oom leidde ons naar de hoek van het etablissement waar de Ruteck’s automatiek in de wand was ingebouwd: een glimmende, roestvrijstalen rij met helder verlichte glazen deurtjes. Achter elk deurtje lag een snack op een kartonnen schoteltje te wachten: rundvleeskroketten, nasischijven en, op de ereplaats, mijn ooms persoonlijke favoriet: het nierbroodje.
“Aanschouw,” zei mijn oom, terwijl hij een glimmend kwartje uit zijn vestzak diepte. “De automatiek. Je werpt een muntstuk in de sleuf, het mechanisme ontgrendelt, en voilà: de toekomst van het dineren. Geen obers, pure magie uit de muur.”
Antonella deed een stap achteruit. Haar blik pendelde tussen de verlichte vakjes en het gezicht van mijn oom. “Je… je trekt het eten uit een muur?”
“Precies! Kijk maar.” Mijn oom wierp het kwartje in de gleuf naast het vakje met de goudbruine, gepaneerde snack. Met een luide, mechanische klik sprong het glazen deurtje open. Hij haalde het nierbroodje eruit en hield het omhoog. “Kijk eens, de ultieme, romige kalfsnierragout, perfect gefrituurd en binnen één seconde binnen handbereik!”
Antonella’s Siciliaanse trots kwam onmiddellijk in opstand.
“Dit is een belediging voor de kookkunst!” riep ze uit, tot ontzetting van een oudere heer die net een nasibal wilde kiezen. “Organen horen met geduld en wijn te worden gestoofd, niet verstopt te worden achter glas! Een machine die de plaats inneemt van de chef-kok! Oscar, hoe kun je dit verdedigen? Dit is een mechanische tragedie! Ik weiger pertinent om mijn voedsel te behandelen alsof het een brief is die men uit een postbus haalt!”
Van Duinen bracht zijn handen zakelijk achter zijn rug, keek naar het geopende deurtje en schraapte zijn keel. “Met alle respect, juffrouw Antonini, maar uw emotionele benadering miskent de nuchtere realiteit van onze moderne samenleving. Sinds de Winkelsluitingswet van 1952 moeten winkels om zes uur ’s avonds onherroepelijk dicht. Hoewel de horeca langer open mag blijven, biedt dit systeem van zelfbediening de werkende burger de vrijheid om buiten de reguliere diensturen, zonder vertraging van het bedienend personeel, een warme versnapering te nuttigen. Het is de personificatie van maatschappelijk nut.”
“Maatschappelijk nut?” snerpte Antonella, terwijl ze haar armen over elkaar sloeg. “Als ik maatschappelijk nut wil, koop ik wel een typemachine, signor Van Duinen. Als ik eet, wil ik leven!”
Ik keek toe hoe mijn oom tussen twee vuren balanceerde. Aan de ene kant de gids die Ruteck’s zag als de ultieme Rotterdamse triomf; aan de andere kant de man die onder de indruk was van de vrouw die hier de Nederlandse snackcultuur stond te fileren.
“Nou ja,” mompelde mijn oom, terwijl hij het nierbroodje op de roestvrijstalen rand van de automatiek neerlegde, “het is natuurlijk ook meer een… tussendoortje, mia cara.”
“Een tussendoortje?” Antonella glimlachte plotseling, een glimlach die mijn ooms defensie direct deed smelten. “Het enige tussendoortje dat ik hier accepteer, Oscar, is de wandeling naar een plek waar de keukenbrigade nog uit vlees en bloed bestaat.”
Mijn oom herpakte zich. Hij keek naar Antonella, toen naar de onbewogen notaris, en ten slotte naar mij.
“Herman,” sprak hij, “noteer in de agenda dat we de Rotterdamse wederopbouw voor vandaag als voltooid beschouwen. Maarten, je mag je tartaar dadelijk aan tafel in stilte opeten. Wij gaan op zoek naar olijfolie.”
Terwijl mijn oom Antonella weer richting de draaideur dirigeerde, en Van Duinen verbijsterd achter bleef, bleef ik een fractie van een seconde achter. Mijn blik viel op het warme nierbroodje op de glanzende strip. Zonde van het kwartje, dacht ik. Ik pakte mijn linnen zakdoek, liet de hartige snack erin glijden en stak hem in de binnenzak van mijn colbert. Een uitstekend tussendoortje voor de terugreis, dacht ik, alvorens ik met versnelde pas aansloot bij de rest.
